Đừng chờ mùa cạn mới giữ nước cho lưu vực sông Đồng Nai

Trước nguy cơ thiếu nước do El Niño, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các địa phương trên lưu vực sông Đồng Nai chủ động tích nước ngay trong mùa mưa, ưu tiên nguồn nước cho sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Công văn số 11331/BNNMT-TNN ngày 2/10/2026, đề nghị UBND TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai và các tỉnh Lâm Đồng, Tây Ninh, Khánh Hòa chủ động triển khai giải pháp ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước phục vụ sinh hoạt, phát triển kinh tế – xã hội và an ninh năng lượng trên lưu vực sông Đồng Nai trong năm 2027 do ảnh hưởng của El Niño.

Các giải pháp được yêu cầu triển khai ngay trong mùa mưa năm 2026, thay vì chờ đến khi bước vào mùa cạn mới ứng phó.

Nguồn nước có thể suy giảm nhanh

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong tháng 9/2026, một số khu vực trên lưu vực sông Đồng Nai đã xuất hiện mưa lũ. Các hồ thủy điện lớn như Đồng Nai 2, Đăk R’Tih, Hàm Thuận, Trị An và Thác Mơ đã tích được khoảng 83 – 97% dung tích thiết kế. Trong số 71 hồ thủy lợi có dung tích từ 3 triệu m³ trở lên, 48 hồ đã tích trên 70%.

Tuy nhiên, lượng nước tích trữ hiện nay chưa đồng nghĩa với việc nguy cơ thiếu nước trong mùa cạn đã được loại bỏ.

Dòng chảy trên hầu hết các sông, suối trong lưu vực giai đoạn tháng 7 – 9/2026 thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 8,4 – 50%. Trong khi đó, mùa mưa được dự báo có khả năng kết thúc sớm. Từ cuối tháng 10, lượng mưa và diện mưa có xu hướng giảm, dòng chảy được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 15 – 30%.

Lưu vực sông Đồng Nai hiện có tổng nhu cầu sử dụng nước khoảng 11,4 tỷ m³/năm, tương đương 22% tổng lượng nước. Trong đó, tỷ lệ nước sử dụng cho sinh hoạt, công nghiệp và dịch vụ khoảng 52%, cao nhất cả nước. Áp lực đối với nguồn nước càng lớn trong mùa cạn.

Trước diễn biến này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các đơn vị vận hành hồ chứa theo dõi sát diễn biến mưa, dòng chảy và dự báo khí tượng thủy văn để xây dựng kế hoạch tích nước phù hợp. Việc vận hành phải đồng thời bảo đảm an toàn công trình, giảm lũ, bảo vệ hạ du và hạn chế xả thừa nguồn nước.

Đối với các hồ đa mục tiêu, dung tích phục vụ sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu phải được ưu tiên trong suốt mùa cạn. Các hồ có vai trò cấp nước cho hạ du như Trị An, Dầu Tiếng, Thác Mơ, Hàm Thuận, Đồng Nai 3, Đơn Dương, Đại Ninh và Sông Ray được yêu cầu đặc biệt chú trọng.

Việc điều tiết cũng phải được tính toán theo từng khu vực và gắn với vận hành của các hồ trong cùng hệ thống. Khu vực hạ lưu sông Bé và lượng nước chuyển về hồ Dầu Tiếng qua Phước Hòa cần được phối hợp với chế độ vận hành các hồ Thác Mơ, Cần Đơn, Srốk Phu Miêng. Tại khu vực Cát Tiên – Tà Lài, việc bổ sung nước về hồ Trị An cần được cân đối với vận hành các hồ Đăk R’Tih, Đồng Nai 2, Đồng Nai 3 và Đồng Nai 5.

Tương tự, hệ thống thủy lợi Tà Pao cần phối hợp với việc vận hành cụm hồ Hàm Thuận – Đa Mi. Lâm Đồng và Khánh Hòa được đề nghị phối hợp với các đơn vị quản lý hồ Đơn Dương, Đại Ninh để cân đối nguồn nước giữa khu vực nhận chuyển nước và hạ du.

Đối với Thác Mơ và Trị An, kế hoạch phát điện cần hài hòa với yêu cầu tích nước, an toàn hệ thống điện và kiểm soát xâm nhập mặn. Riêng hồ Trị An phải duy trì mực nước phù hợp để bảo đảm chất lượng nguồn nước phục vụ Nhà máy nước Gia Tân.

Chủ động tiết giảm, ưu tiên nước sinh hoạt

Không chỉ tăng tích trữ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các địa phương chủ động quản lý nhu cầu sử dụng nước ngay từ thời điểm hiện tại.

Các ngành và đơn vị sử dụng nước lớn cần rà soát định mức, kế hoạch sử dụng; đẩy mạnh tưới tiết kiệm, tưới luân phiên, giảm thất thoát trên hệ thống kênh dẫn, đồng thời tăng tuần hoàn và tái sử dụng nước trong công nghiệp, dịch vụ.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nguyên tắc là không chờ đến khi thiếu nước mới bắt đầu tiết giảm. Trên cơ sở dự báo nguồn nước, các địa phương cần xác định trước cấp độ tiết giảm và thứ tự phân bổ, trong đó ưu tiên nước sinh hoạt, các nhu cầu thiết yếu, yêu cầu môi trường và an toàn hệ thống.

Đối với hệ thống Dầu Tiếng – Phước Hòa, các đơn vị quản lý cần tính toán sát nhu cầu tưới, phối hợp điều tiết nước vào các tuyến kênh Đông, Tây, Đức Hòa và Tân Hưng. Việc cấp nước cần hạn chế thất thoát, đồng thời dành nguồn dự trữ cho giai đoạn cao điểm nắng nóng và xâm nhập mặn.

Các công trình khai thác nước ở hạ du cũng cần điều chỉnh hoạt động theo diễn biến nguồn nước và vận hành hồ chứa thượng lưu. Trong trường hợp có nguy cơ thiếu hụt, địa phương phải chuẩn bị phương án chuyển đổi cây trồng, điều chỉnh mùa vụ hoặc cắt giảm diện tích canh tác, nhất là tại những khu vực ngoài phạm vi cấp nước hoặc có nguy cơ hạn hán.

Đối với cấp nước sinh hoạt, cơ quan chuyên môn cần rà soát các phương án cấp nước an toàn theo từng kịch bản. Trong đó, cần chú trọng các công trình lấy nước trực tiếp từ sông, không có hồ điều tiết và những công trình phụ thuộc vào nguồn nước từ hồ thượng lưu.

Các đô thị lớn được yêu cầu tăng khả năng kết nối hạ tầng cấp nước, giảm thất thoát, chuẩn bị nguồn tích trữ và phương án dự phòng. Các nhà máy nước khai thác nguồn nước từ hạ lưu sông Sài Gòn, sông Đồng Nai cần phối hợp với hồ Dầu Tiếng và Trị An để hỗ trợ kiểm soát xâm nhập mặn.

Địa phương cũng cần rà soát các hồ có khả năng bổ sung nguồn nước sinh hoạt, đánh giá và chuẩn bị các giếng khoan dự phòng; đồng thời chủ động kết hợp hoặc luân phiên khai thác nước mặt và nước dưới đất khi cần thiết.

Tăng giám sát nguồn nước và chia sẻ dữ liệu

Cùng với bảo đảm số lượng, chất lượng nguồn nước cũng là yêu cầu được đặt ra.

Các nguồn thải từ công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt cần được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt tại khu vực xung quanh các điểm lấy nước của nhà máy cấp nước lớn và hệ thống thủy lợi phục vụ sinh hoạt.

Đối với hồ Sông Ray, nơi có khoảng 70% diện tích lưu vực thuộc địa bàn Đồng Nai và TP Hồ Chí Minh, các địa phương cần phối hợp bảo vệ nguồn sinh thủy, hành lang nguồn nước, chia sẻ thông tin và chủ động ứng phó khi xảy ra sự cố ô nhiễm.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đề nghị các đơn vị quản lý, vận hành hồ chứa thủy lợi tăng cường quan trắc, dự báo dòng chảy và ứng dụng công nghệ số trong vận hành. Đồng thời, việc kê khai, đăng ký và cấp phép khai thác nước cần được đẩy mạnh nhằm cập nhật đầy đủ hiện trạng sử dụng nguồn nước.

Các địa phương có trách nhiệm chia sẻ dữ liệu với Cục Quản lý tài nguyên nước để phục vụ xây dựng và công bố kịch bản nguồn nước, phương án điều hòa, phân phối nước trên toàn lưu vực.

Trong bối cảnh El Niño có thể làm gia tăng áp lực lên nguồn nước trong năm 2027, việc chủ động tích nước từ mùa mưa, điều chỉnh nhu cầu sử dụng và tăng cường phối hợp giữa các địa phương, đơn vị vận hành hồ chứa được xem là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm nước sinh hoạt, duy trì sản xuất và hạn chế rủi ro thiếu nước trên lưu vực sông Đồng Nai.